Đặc trưng của Xẩm tàu điện so với Xẩm nói chung

Xẩm tàu điện

Đặc trưng của Xẩm tàu điện so với Xẩm nói chung
Vào năm 1992, sau gần 1 thế kỷ gắn bó với người dân Hà Thành, tàu điện đã chính thức từ giã 36 phố phường và mang theo những làn điệu “Xẩm tàu điện” trở về dĩ vãng, song đến nay mỗi khi nhắc đến loại hình âm nhạc này là không ít người lại nao lòng tiếc nuối.
Phải! Xẩm và tàu điện đã đến với Hà Nội như một cơ duyên. Hai thứ ấy đã kết hợp với nhau để sản sinh ra một loại hình nghệ thuật độc đáo – Xẩm tàu điện chỉ riêng có ở Hà Nội. Khác với các loại hình xẩm truyền thống như xẩm chợ, xẩm cô đầu (hay còn gọi xẩm ba bậc, xẩm nhà tơ, xẩm huê tình) thì xẩm tàu điện sở hữu những nét độc đáo không giống với bất kỳ loại xẩm nào. Cái khác không đơn thuần là nó thường được hát trên tàu điện mà còn ở ca từ, nhạc cụ cho đến trang phục của người biểu diễn.
Theo nghiên cứu, nghệ thuật hát xẩm xuất hiện ở nhiều tỉnh miền Bắc Việt Nam như: Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam, Hải Dương, Bắc Giang, Bắc Ninh... với môi trường diễn xướng là các bến sông, bãi chợ, sân đình ở khắp các nẻo đường làng quê. Xẩm tàu điện xuất hiện muộn hơn nhưng có "gu" riêng và môi trường diễn xướng là trên toa tàu và các trạm tàu điện. Bởi tàu điện là nơi tập trung đông người, họ có một khoảng thời gian rảnh rỗi nhất định, đó là điều kiện tuyệt vời cho những người hát xẩm hành nghề.
Khác với xẩm chợ, trang phục của nghệ nhân là mặc áo tơi, đội nón lá thì xẩm tàu điện nghệ nhân lại khá diện. Nam thường mặc quần áo nâu, mùa rét khoác bên ngoài tấm áo veston, đầu đội mũ cát, đeo kính đen để thể hiện sự “bơ đời”, tránh cái nhìn không thiện cảm về cái nghiệp “xướng ca vô loài” hè phố. Nữ luôn mặc áo tối màu (nâu hoặc xám), có áo yếm sáng màu, váy lưng lửng đầu gối. Sự khác biệt về trang phục như vậy là bởi môi trường diễn xướng của xẩm tàu điện quá tân thời khác hẳn không gian diễn tấu của xẩm truyền thống.

Nghệ nhân Xẩm tàu điện có trang phục rất tân thời

Để phù hợp với đời sống thẩm mỹ của người thành thị, nội dung các bài xẩm thường “cao cấp” chứ không dân dã như xẩm ở làng quê, xẩm chợ. Những bài xẩm chợ có thể là tự sự (như than thân trách phận), hoặc nêu gương các anh hùng liệt sĩ, hoặc châm biếm những thói hư tật xấu, hoặc trữ tình... Vì thế, những điệu xẩm cũng dài lê thê, có khi hát cả đêm không hết và giai điệu rất buồn. Ngược lại, Hà Nội là phố buôn bán tấp nập, tàu điện lại chạy liên tục chuyến đi chuyến về trên các tuyến phố ngắn từ Bờ Hồ đi Cửa Nam, Chợ Hôm, Cầu Giấy, Chợ Bưởi, Hà Đông... người ta không có thời gian để nghe hàng tiếng đồng hồ, vì thế, các điệu xẩm cũng ngắn gọn hơn, tiết tấu nhanh và rộn ràng hơn. Đặc biệt Xẩm tàu điện thường chỉ có một làn điệu song nhẹ nhàng, dễ nghe và tinh tế nên khi hát ai cũng thích và muốn nghe đi nghe lại nhiều lần. Trong quá trình vận hành, các nghệ nhân đã đưa thêm nhiều làn điệu vào cho phong phú hơn như: một chút xẩm chợ, điệu trống quân, điệu huê tình nhưng được “chuyển hệ” một cách rất tài tình. Một trong những bài tiêu biểu của Xẩm tàu điện được nhiều người yêu thích là “Vui nhất có chợ Đồng Xuân”:

Hà Nội như động tiên sa, sáu giờ, tắt hết đèn xa đèn gần
Vui nhất có chợ Đồng xuân ơ, mùa nào thức nấy, xa gần đến mua
Mà cổng giữa, có chị hàng dừa, hàng cau này
Hàng quýt í, hàng dưa rồi hàng hồng.
Ai ơi, đứng lại mà trông, hàng vóc này hàng nhiễu
Thong dong i rườm rà
Có chị hàng hoa, chứ ngoài chợ có chị hàng hoa
Có người đội vại đi ra đi vào chứ nào hàng, bún nấu bán rao
Bún nấu bán rao, chứ nào hàng bún nấu bán rao
Tào hàng kẹo đạn ấy chứ phở xào
Rồi ngô bung, lại thêm bánh rán kẹo vừng
Ấy lại thêm bánh rán kẹo vừng,
Rau dưa đủ cả, chè thang mấy chả giò
Chứ hồn nào chuyện nhỏ chuyện to
Líu lo du khách, bánh bò bán lao, xăm xăm ta bước chân vào
Xăm xăm thời, ta bước í chân vào
Hàng tôm thời hàng cá xôn xao nhiều bề.
Mà giữa chợ thời có chị hàng lê
Quang quác thời hàng vịt, say mê hàng gà.
Nức nở thời là chị hàng na
Chua chát thời hàng khế ngọt ra có hàng đường.

Các làn điệu Xẩm tàu điện bên cạnh được phổ từ thơ của những tên tuổi như nguyễn Bính (Lỡ bước sang ngang, Chân quê..), Nguyễn Khuyến, Á Nam Trần Tuấn Khải (Anh Khóa, Gánh nước đêm, Cô hàng nước), Tản Đà… còn được các nghệ nhân tự sáng chế theo cảm xúc của mình, nhiều bài còn dùng để quảng cáo bán hàng như tăm tre, thuốc cam Hàng Bạc, thuốc ho bà lang Trọc, dầu cù là... với vần điệu và ca từ đầy dí dỏm. Các bài xẩm quảng cáo này được hát trên bất cứ mọi toa tàu đi về các trạm. Chẳng hạn:

Bài của người bán tăm:

Một hào một gói tăm tre
Bán cho quý khách đi xe, đi tầu
Xỉa răng rồi lại ăn trầu
Bán cho quý khách đi tầu, đi xe

Hay bài Kẹo Kéo ăn dỗ trẻ con:
[I]Lông ngan lông vịt, các cụ ăn thịt còn lông túi bóng Ni-lon, đồng chì nhuôm bẹp dép nhựa đứt quai mang đổi kẹo đê.
Kẹo kéo càng kéo càng dài càng nhai càng ngọt. Chạy tọt về nhà Xin bà một xu, xin bu một hào ra mua kẹo kéo.
Kẹo này chú nấu bằng nha cháu ăn học giỏi cháu ra nước ngoài kẹo kéo càng kéo càng dài, già ăn trẻ lại gái ăn đắt chồng, những cô chồng bỏ chồng chê ăn đồng kẹo kéo lại về với nhau...

Một gánh hát xẩm truyền thống

Về yếu tố nhạc khí, do môi trường “tác nghiệp” mang tính cơ động nên xẩm tàu điện được tối giản chỉ có nhị hồ và song loan. Còn xẩm chợ cần khá nhiều nhạc cụ gồm cả đàn nhị, đàn bầu và luôn phải có trống. Vì họ biểu diễn ở chợ rất ồn ào nên phải có nhiều đạo cụ thì mới thu hút được sự chú ý của mọi người. Do sử dụng nhiều nhạc cụ nên một gánh xẩm truyền thống cũng có nhiều người hơn so với xẩm tàu điện. Thông thường, xẩm tàu điện chỉ có vài người vừa hát vừa kéo nhị, còn xẩm truyền thống có khi lên đến hơn chục người, chủ yếu là người trong đại gia đình, từ già đến trẻ.
Có thể nói, Xẩm tàu điện là loại hình ca nhạc bình dân mang đặc trưng riêng độc đáo. Ngày nay, nhiều bạn trẻ đã đến với loại hình âm nhạc này nhưng vận dụng sai lệch như đưa organ vào, hát những bài không đúng với tính chất hát xẩm…và như vậy sẽ làm biến thái loại hình âm nhạc độc đáo của dân tộc.

http://www.hoiquandisan.com/showthread.php?1834-X%E1%BA%A9m-t%C3%A0u-%C4%91i%E1%BB%87n

Share on Google Plus

About Unknown